Kontrowersje wokół pojęcia inteligencji
DOI:
https://doi.org/10.56652/ejmss2025.1-2.1Słowa kluczowe:
inteligencja, racjonalność, mądrość, iloraz inteligencji (IQ), sukces życiowyAbstrakt
Dyskusja nad pojęciem inteligencji, jej istotą, strukturą i funkcjami toczy się w psychologii od wielu dekad, jednak mimo intensywnych badań nie doprowadziła do wypracowania jednoznacznego konsensusu teoretycznego. Współcześnie debata ta zyskuje nowy wymiar w związku z dynamicznym rozwojem sztucznej inteligencji, a także narastającymi wyzwaniami społecznymi, takimi jak podatność na dezinformację, krótkowzroczność decyzyjna czy trudności w radzeniu sobie z globalnymi problemami, w tym zmianami klimatycznymi. Celem niniejszego artykułu jest krytyczna analiza pojęcia inteligencji, ze szczególnym uwzględnieniem jej ograniczeń definicyjnych oraz niskiej wartości prognostycznej w odniesieniu do funkcjonowania jednostki w codziennym życiu. W artykule przeanalizowano wybrane klasyczne i współczesne koncepcje inteligencji oraz empiryczne dane dotyczące związków inteligencji z osiągnięciami edukacyjnymi, zawodowymi i dobrostanem. W oparciu o przegląd literatury wskazano, że inteligencja, zwłaszcza rozumiana jako zdolność ogólna mierzona ilorazem IQ, nie stanowi wystarczającego wyjaśnienia skutecznego radzenia sobie z problemami życiowymi. W części końcowej zaproponowano rozszerzenie perspektywy badawczej o pojęcia racjonalności oraz kompetencji mądrościowych, które mogą lepiej oddawać złożoność ludzkiego funkcjonowania w zmieniającym się świecie.
Bibliografia
Baltes, P. B., & Staudinger, U. M. (2000). Wisdom: A metaheuristic (pragmatic) to orchestrate mind and virtue toward excellence. American Psychologist, 55(1), 122–136.
Buss, D. M. (1995). Psychological sex differences: Origins through sexual selection. American Psychologist, 50(3), 164–168.
Damasio, A. (2022). Odczuwanie i poznawanie. Copernicus Center Press.
Dragan, A. (2025). Quo vadis. Wydawnictwo Otwarte.
Dyrda, B. (2000). Syndrom nieadekwatnych osiągnięć jako niepowodzenie szkolne uczniów zdolnych. Diagnoza i terapia. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Galton, F. (1869). Hereditary genius. Macmillan.
Hebb, D. O. (1949). The organization of behavior. Wiley.
Herrnstein, R. J., & Murray, C. (1994). The bell curve: Intelligence and class structure in American life. Free Press.
Kagan, J. (2008). Trzy złudne przekonania (pp. 63–88). Wydawnictwo WAM.
Kossowska, M. (2004). Psychologiczne uwarunkowania osiągnięć szkolnych. In A. E. Sękowski (Ed.), Psychologia zdolności. Współczesne kierunki badań (pp. 47–62). PWN.
Kossowska, M., & Schouwenburg, H. C. (2000). Inteligencja, osobowość i osiągnięcia szkolne. Przegląd Psychologiczny, 43, 81–101.
Łukaszewski, W. (2015). Wielkie pytania psychologii. Smak Słowa.
Łukaszewski, W. (2018). Mądrość i różne niemądrości. Smak Słowa.
Matczak, A., Jaworowska, A., Ciechanowicz, A., & Stańczak, J. (1995). Bateria testów APIS-Z. Pracownia Testów Psychologicznych.
Nęcka, E. (2000). Inteligencja. In J. Strelau (Ed.), Psychologia. Podręcznik akademicki (Vol. 2, pp. 721–760). Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Nęcka, E. (2005). Inteligencja: Geneza, struktura, funkcje. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Nęcka, E. (2012). Czy IQ się liczy? Wykład wygłoszony podczas spotkania „Granice Nauki” w ramach Copernicus Festival.
https://www.copernicusfestival.com/wydarzenia/edwardneckaczyiqieliczy-35559?language=pl
Plomin, R. (2020). Matryca: Jak DNA programuje nasze życie. Copernicus Center Press.
Stanovich, K. E. (2009). What intelligence tests miss: The psychology of rational thought. Yale University Press.
Stanovich, K. E. (2017). The rationality quotient: Toward a test of rational thinking. MIT Press.
Sternberg, R. J. (1985). Beyond IQ: A triarchic theory of human intelligence. Cambridge University Press.
Sternberg, R. J., & Detterman, D. K. (Eds.). (1986). What is intelligence? Cambridge University Press.
Sternberg, R. J., Grigorenko, E. L., & Jarvin, L. (2018). Mądrość, inteligencja i twórczość w nauczaniu. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Sternberg, R. J., & Salter, W. (2000). Conceptions of intelligence. In R. J. Sternberg (Ed.), Handbook of intelligence (pp. 3–15). Cambridge University Press.
Turska, D. (2006). Prymusi o niskim poziomie zdolności intelektualnych – w poszukiwaniu przyczyn ocen „za wysokich”. Psychologia Rozwojowa, 11, 31–45.
Turska, D. (2008). Niezdolny prymus? W poszukiwaniu wyjaśnienia pozornego absurdu. Psychologia w Szkole, 2, 87–93.
Witkowski, T. (2021). Giganci psychologii: Rozmowy na miarę XXI wieku (pp. 117–147). Wydawnictwo Bez Maski.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
